20 yıllık Plüton tartışması bitmedi: Gezegen mi, cüce gezegen mi?

Plüton’un Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından gezegen statüsünden çıkarılmasının üzerinden 20 yıl geçmesine rağmen bilim dünyasındaki tartışma sona ermedi. Bazı araştırmacılar mevcut tanımın korunmasını savunurken, özellikle gezegen bilimciler Plüton’un fiziksel özellikleri nedeniyle yeniden gezegen olarak değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyor.

Tartışmanın fitilini, 2005’te Kuiper Kuşağı’nda Plüton’a yakın büyüklükte ve ondan daha fazla kütleye sahip Eris’in keşfi ateşledi. Eris gezegen kabul edilirse benzer çok sayıda gök cisminin de aynı kategoriye girmesi gerekecekti.

IAU, 24 Ağustos 2006’da Prag’daki genel kurulunda Güneş Sistemi’ndeki bir gök cisminin gezegen sayılması için üç kriter belirledi: Güneş’in çevresinde dönmesi, kendi kütle çekimiyle yaklaşık küresel şekil alması ve yörüngesinin çevresindeki bölgeye kütle çekimsel olarak hâkim olması.

Plüton ilk iki şartı karşılarken yörüngesini diğer cisimlerden “temizleme” kriterini yerine getirmediği için cüce gezegen olarak sınıflandırıldı. Güneş Sistemi’ndeki gezegen sayısı da dokuzdan sekize düştü.

“Yörüngeyi temizleme” kriterine itiraz

Kararın en fazla eleştirilen bölümü, gezegenin yörüngesindeki bölgeye hâkim olması şartı.

Central Florida Üniversitesi Stephen W. Hawking Mikrogravite Araştırmaları ve Eğitimi Merkezi Direktörü Philip Metzger, IAU’nun tanımının gezegen biliminde kullanışlı olmadığını savunuyor. Metzger ve benzer görüşteki araştırmacılar, bir gök cisminin sınıflandırılmasında yörüngesinden çok kendi fiziksel özelliklerinin dikkate alınması gerektiğini düşünüyor.

Bu yaklaşımda bir cismin yuvarlak olması, jeolojik olarak aktif bulunması, atmosferi veya iç yapısı gibi özellikleri önem kazanıyor.

Plüton’u 2015’te yakından inceleyen NASA’nın New Horizons uzay aracı da tartışmayı yeniden alevlendirdi. Görev; Plüton’da dağlar, dev azot buzulları, geniş düzlükler ve yakın jeolojik faaliyete işaret eden karmaşık yüzey yapıları bulunduğunu ortaya çıkardı.

“Pluto Resistance” 20 yıldır devam ediyor

Plüton’un yeniden gezegen sayılmasını isteyen hareket özellikle ABD’de güçlü bir sembolik destek görüyor.

Yazar ve amatör astronom Laurel Kornfeld, 2006’daki oylamadan bu yana kararın değiştirilmesini savunan isimlerden biri. Kornfeld, karar günü sonucu gördüğünde bunun yanlış olduğunu düşündüğünü anlatırken 2026’daki tartışmalara “Pluto Resistance, 20 years: 2006-2026” yazılı tişörtle katıldı.

Tartışmanın ABD’de daha görünür olmasında Plüton’un 1930’da Amerikalı astronom Clyde Tombaugh tarafından keşfedilmiş olmasının da etkili olduğu değerlendiriliyor.

NASA Başkanı Jared Isaacman da nisanda Kongre’deki bir oturumda Plüton’un gezegen olarak yeniden değerlendirilmesine sıcak baktığını söyledi. Ancak NASA’nın böyle bir sınıflandırmayı değiştirme yetkisi bulunmuyor.

IAU’nun kararı değişmedi

Plüton yanlılarının 20 yıldır süren itirazlarına rağmen IAU’nun resmî tanımında herhangi bir değişiklik yapılmadı.

Karşı görüşteki astronomlar, yalnızca fiziksel özelliklerin esas alınması halinde Plüton’un yanı sıra Ceres, Eris ve çok sayıda başka cismin, hatta bazı büyük uyduların da gezegen kabul edilmesi gerekebileceğine dikkat çekiyor.

Bu nedenle tartışma artık yalnızca “Plüton gezegen mi?” sorusundan ibaret değil. Bilim insanları arasındaki temel ayrım, bir gezegenin bulunduğu yörüngeye göre mi, yoksa kendi fiziksel özelliklerine göre mi tanımlanması gerektiği konusunda yoğunlaşıyor.

IAU’nun mevcut sisteminde ise Plüton, Eris ve Ceres gibi gök cisimleri cüce gezegen olmaya devam ediyor. Yirmi yıllık tartışmaya rağmen Plüton’un yakın zamanda resmen dokuzuncu gezegen unvanını geri alacağına ilişkin kesinleşmiş bir süreç bulunmuyor.