Bişkek’te diplomasi trafiği: ŞİÖ’nün gündeminde savaş ve ekonomi var

Şanghay İşbirliği Örgütü’nün (ŞİÖ) 26. Devlet Başkanları Zirvesi, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov’un ev sahipliğinde Bişkek’te gerçekleştiriliyor. Üye ülkelerin yanı sıra diyalog ortakları, gözlemci ülkeler ve uluslararası kuruluşlardan temsilcilerin katıldığı zirve, son yılların en yoğun Avrasya diplomasi buluşmalarından biri haline geldi.

ŞİÖ ve genişletilmiş “ŞİÖ Plus” formatındaki toplantılara Çin, Rusya, Hindistan, İran, Pakistan ve Orta Asya ülkelerinin liderlerinin yanı sıra Türkiye dahil çok sayıda davetli ülkenin temsilcileri katılıyor.

Toplantının gündeminde bölgesel güvenlik, Rusya-Ukrayna savaşı, İran ile ABD arasındaki askeri gerilim, enerji güvenliği, ticaret, ulaşım koridorları ve yeni finansman mekanizmaları bulunuyor.

ŞİÖ’nün 10 üyesi var

2001 yılında kurulan Şanghay İşbirliği Örgütü bugün Belarus, Çin, Hindistan, İran, Kazakistan, Kırgızistan, Pakistan, Rusya, Tacikistan ve Özbekistan olmak üzere 10 tam üyeden oluşuyor.

Örgütün temelleri, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Çin, Rusya ve Orta Asya ülkelerinin sınır güvenliği konusunda geliştirdiği işbirliğine dayanıyor. İlk yıllarda terörizm, ayrılıkçılık ve aşırıcılıkla mücadeleye odaklanan yapı, zaman içerisinde enerji, ticaret, ulaşım, yatırım, dijitalleşme ve uluslararası siyaset gibi alanlara yayıldı.

Üye ülkeler dünya nüfusunun yüzde 40’tan fazlasını temsil ederken, Çin ve Hindistan gibi dünyanın en büyük ekonomilerinin yanı sıra önemli enerji üreticileri de örgüt içinde yer alıyor.

Batılı analistler ŞİÖ’yü zaman zaman Çin ve Rusya’nın Batı merkezli uluslararası düzene alternatif oluşturma çabalarının araçlarından biri olarak değerlendiriyor. Bununla birlikte Hindistan ve Orta Asya ülkeleri gibi üyeler, örgütü kendi ekonomik ve stratejik çıkarları doğrultusunda çok yönlü ilişkiler geliştirebilecekleri bir platform olarak görüyor.

Putin, Xi ve Modi ile görüştü

Zirve öncesindeki ikili görüşmeler diplomasi trafiğinin önemli bölümünü oluşturdu.

Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 31 Ağustos’ta Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ile bir araya geldi. Xi görüşmede, uluslararası sistemdeki belirsizliğin arttığını belirterek Rusya ile küresel yönetişim ve çok kutuplu dünya düzeni konusunda işbirliğini güçlendirmeye hazır olduklarını söyledi.

Putin aynı gün Hindistan Başbakanı Narendra Modi ile de görüştü. Modi, Ukrayna savaşının sona ermesi gerektiğini belirterek Hindistan’ın çatışmayı sonlandıracak barış girişimlerini desteklemeye devam edeceğini ifade etti.

Zirve, Rusya’nın Ukrayna savaşı nedeniyle Batı yaptırımlarının baskısı altında bulunduğu, İran’ın ise ABD ile askeri ve ekonomik gerilim yaşadığı bir dönemde gerçekleşiyor.

Putin-Pezeşkiyan görüşmesi gündemde

Putin’in 1 Eylül programındaki önemli temaslardan birinin İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile yapılması planlanıyor.

Görüşmede İran-ABD gerilimi, İran’ın nükleer programı, bölgesel güvenlik ile Moskova-Tahran arasındaki ekonomik ve stratejik işbirliğinin ele alınması bekleniyor.

İran’ın Avrupa Birliği üyeliğine başvurduğu yönündeki bilgi ise doğru değil. İran, ŞİÖ’ye 2023’te tam üye olurken Avrasya Ekonomik Birliği’nde gözlemci statüsünde bulunuyor. İran ile Avrasya Ekonomik Birliği arasındaki serbest ticaret anlaşması da ekonomik ilişkilerin temel başlıklarından birini oluşturuyor.

Yeni finansman mekanizmaları hazırlanıyor

Kırgızistan’ın dönem başkanlığında öne çıkardığı konular arasında ŞİÖ ülkeleri arasındaki ekonomik işbirliğinin kurumsallaştırılması bulunuyor.

Bu kapsamda ŞİÖ Kalkınma Bankası’nın kurulmasına yönelik görüşmeler devam ediyor. Bankanın yapısı, yönetimi ve finansman modeli üzerinde çalışmalar yürütülürken üç yıllık bir yol haritası hazırlandı.

Kalkınma Fonu ve Yatırım Fonu oluşturulmasına yönelik süreç de Bişkek gündeminde bulunuyor. Ancak söz konusu kurumlar henüz faaliyete geçmiş değil.

Kırgızistan, yeni finansman mekanizmalarının ulaşım, enerji ve sınır ötesi altyapı projelerine daha uygun koşullarda kaynak sağlamasını istiyor. Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu gibi büyük bağlantı projeleri de ülkenin ekonomik öncelikleri arasında yer alıyor.

Savaşların ekonomik etkileri de gündemde

Zirvenin güvenlik gündemi yalnızca geleneksel terörizm ve sınır güvenliği başlıklarıyla sınırlı değil.

Ukrayna savaşının enerji ve ticaret üzerindeki etkileri ile İran-ABD çatışmasının Hürmüz Boğazı ve küresel enerji arzı üzerindeki sonuçları da liderlerin değerlendirdiği konular arasında bulunuyor.

ŞİÖ üyeleri aynı zamanda ulusal para birimleriyle ticaretin artırılması, uluslararası taşıma koridorlarının geliştirilmesi ve Batı merkezli finans sistemlerine bağımlılığın azaltılmasına yönelik seçenekleri tartışıyor.

Bişkek Zirvesi’nin sonunda örgütün 25 yıllık dönemine ilişkin değerlendirmeleri ve gelecek hedeflerini içeren Bişkek Deklarasyonu’nun yanı sıra güvenlik, ekonomi ve kurumsal işbirliğine ilişkin çok sayıda belgenin kabul edilmesi bekleniyor.

Zirvenin en somut sonuçlarının ise büyük siyasi bildirilerden çok, liderlerin ikili görüşmeleri ile finansman, ticaret ve ulaşım projelerinde atılacak adımlardan çıkması bekleniyor.