Dünyayı yıllardır böyle biliyorduk: BM’den haritaları değiştirecek karar

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, insanların yüzyıllardır alışık olduğu dünya haritasının değiştirilmesini gündeme taşıyan dikkat çekici bir karara imza attı. Genel Kurul, kıtaların ve ülkelerin yüzölçümlerini birbirlerine göre daha doğru gösteren harita projeksiyonlarının yaygınlaştırılmasını destekleyen düzenlemeyi kabul etti.

Togo öncülüğünde hazırlanan ve Afrika ülkelerinin desteklediği karar, 164 ülkenin kabul oyuyla geçti. ABD karara karşı çıkan tek ülke olurken Estonya, Gürcistan, Litvanya, Moldova, Sırbistan ve Ukrayna çekimser kaldı.

Afrika haritada neden küçük görünüyor?

Tartışmanın merkezinde 1569 yılında Flaman kartograf Gerardus Mercator tarafından geliştirilen Mercator projeksiyonu bulunuyor. Denizcilikte yönlerin doğru biçimde gösterilmesini sağlaması nedeniyle büyük önem taşıyan sistem, küresel yüzeyi düz bir haritaya aktarırken özellikle kutuplara yaklaştıkça kara parçalarının büyüklüklerini ciddi biçimde değiştiriyor.

Bunun en bilinen örneği Afrika ile Grönland arasındaki karşılaştırma. Mercator haritasına bakıldığında Grönland, Afrika'ya yakın bir büyüklükte görünebiliyor. Gerçekte ise Afrika yaklaşık 30 milyon kilometrekarelik yüzölçümüyle Grönland'ın yaklaşık 14 katı büyüklüğünde.

Bu nedenle Kuzey Amerika, Avrupa, Rusya ve Grönland gibi kuzey enlemlerindeki bölgeler haritada olduğundan büyük görünürken Afrika ve diğer ekvatora yakın bölgelerin göreli büyüklüğü daha küçük algılanabiliyor.

BM'nin işaret ettiği alternatif: Equal Earth

Kararda öne çıkan seçeneklerden biri 2018 yılında geliştirilen Equal Earth projeksiyonu oldu. Bu yöntem, ülkelerin ve kıtaların yüzölçümleri arasındaki oranı korumayı amaçlıyor.

Equal Earth kullanıldığında Afrika'nın dünya üzerindeki büyüklüğü çok daha belirgin hale gelirken Grönland, Mercator haritasında alışılmış görüntüsüne kıyasla oldukça küçülüyor.

Ancak küresel bir küreyi iki boyutlu bir yüzeye aktarmanın matematiksel olarak kusursuz bir yöntemi bulunmuyor. Equal Earth yüzölçümü oranlarını korurken bazı bölgelerin şekillerinde ve mesafelerinde bozulmalar meydana gelebiliyor. Bu nedenle farklı kullanım amaçları için farklı projeksiyonlar tercih edilebiliyor.

Karar Mercator haritasını yasaklamıyor

BM Genel Kurulu'nun aldığı karar hukuken bağlayıcı değil. Mercator projeksiyonunun tamamen yasaklanması veya bütün ülkelerin zorunlu olarak tek bir dünya haritası kullanması da söz konusu değil.

Kararla birlikte hükümetlerin, eğitim kurumlarının, uluslararası kuruluşların, medya kuruluşlarının ve dijital harita sağlayıcılarının kara parçalarının gerçek büyüklüklerini daha doğru yansıtan projeksiyonları tercih etmeleri teşvik ediliyor.

Mercator projeksiyonunun deniz ve hava navigasyonundaki kullanımının ise devam edebileceği belirtiliyor.

450 yılı aşkın süredir kullanılan görüntü değişebilir

Mercator projeksiyonu yaklaşık dört buçuk asır boyunca dünya haritalarının en tanınan biçimlerinden biri haline geldi. Bu nedenle insanların ülkelerin ve kıtaların büyüklüklerine ilişkin zihinsel algısı da büyük ölçüde bu haritalarla şekillendi.

BM'de kabul edilen yeni karar doğrudan dünyanın coğrafyasını değil, dünyanın kâğıt ve ekran üzerinde nasıl gösterildiğini değiştirmeyi hedefliyor. Uygulamanın yaygınlaşması halinde özellikle okul kitaplarında ve dijital platformlarda alışılmış dünya haritasından oldukça farklı görüntülerle karşılaşılması mümkün olacak.