İran Hürmüz Boğazı’nda Hizmet Ücreti Planını Bir Adım İleri Taşıdı

İran, küresel enerji ticaretinin en kritik güzergâhlarından biri olan Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğine ilişkin yeni düzenleme çalışmalarını sürdürüyor. İran Meclisi Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu, boğazdan geçmesine izin verilen gemilere sağlanacak çeşitli hizmetler karşılığında ücret alınmasını öngören yasa tasarısının 3. maddesini kabul etti.

Komisyon Sözcüsü Hasan Kaşkavi, 23 Ağustos’ta gerçekleştirilen toplantının ardından yaptığı açıklamada, “Hürmüz Boğazı’nın Güvenliği ve Kalkınmasının Sağlanmasına Yönelik Stratejik Eylem Planı” üzerindeki görüşmelerin devam ettiğini bildirdi.

Daha önce görüşülmesi ertelenen 3. maddenin komisyonda kabul edildiğini belirten Kaşkavi’ye göre düzenleme, boğazı kullanan gemilere sağlanacak denizcilik, çevre koruma, özel durumlarda yakıt ikmali, sigorta, emniyet ve diğer hizmetler karşılığında ücret tahsil edilmesini öngörüyor.

Ücretler İran riyali veya başka para birimiyle alınabilecek

Tasarıya göre ücretlerin Hürmüz Boğazı’ndan geçişine İran tarafından izin verilen ülkelerin gemilerinden tahsil edilmesi planlanıyor.

Kaşkavi, ödemelerin İran riyaliyle veya İran yönetiminin belirleyeceği başka bir para birimiyle yapılabileceğini açıkladı. Düzenlemede ücretlerin miktarına ilişkin kesin bir tarife ise henüz kamuoyuna açıklanmış değil.

Bu aşamada kabul edilen maddeyi bütün gemilere uygulanmaya başlanmış doğrudan bir “Hürmüz geçiş ücreti” olarak değerlendirmek doğru değil. Komisyonda kabul edilen metin, İran’ın sağladığını belirttiği çeşitli denizcilik ve güvenlik hizmetleri karşılığında ücret alınmasına yönelik bir yasal çerçeve oluşturmayı amaçlıyor.

Hürmüz’de hizmet bedelleri konusu daha önce İran ile Umman arasındaki müzakerelerde de gündeme gelmişti. Haziran ayında iki ülke tarafından yapılan ortak açıklamada, boğazdaki seyrüseferin gelecekteki yönetimi, sunulabilecek hizmetler ve bu hizmetlerin maliyetlerinin uluslararası standartlara uygun biçimde ele alınması konusunda görüşmelerin sürdürüleceği bildirilmişti.

Hürmüz için daha kapsamlı plan hazırlanıyor

Ücret düzenlemesi, İran Meclisinde ele alınan daha geniş kapsamlı bir Hürmüz Boğazı planının parçasını oluşturuyor.

İranlı milletvekilleri daha önce “Hürmüz Boğazı ve Basra Körfezi’nin Güvenliği ve Sürdürülebilir Kalkınması İçin Stratejik Eylem Planı”nın genel çerçevesini kabul etmişti. Tasarıda boğazdaki gemi hareketlerinin düzenlenmesi, güvenliğin sağlanması, çevrenin korunması ve İran’ın “hasım” olarak nitelendirdiği ülkelere ait gemilere yönelik kısıtlamalar gibi hükümler bulunuyor.

Önceki komisyon görüşmelerinde ABD, İsrail ve İran’ın “hasım ülke” olarak değerlendirdiği diğer devletlerle bağlantılı bazı askeri ve ticari gemilerin geçişlerinin sınırlandırılmasına yönelik maddeler de ele alınmıştı. Ancak tasarının tüm hükümleri henüz yasalaşmış değil.

Umman ve uluslararası hukuk vurgusu

Kaşkavi, düzenleme hazırlanırken Hürmüz Boğazı’na kıyısı bulunan ülkelerin haklarının ve uluslararası hukuk kurallarının da dikkate alındığını söyledi.

Hürmüz Boğazı’nın güney kıyısında bulunan Umman, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ni (UNCLOS) 1 Temmuz 1983’te imzaladı ve 17 Ağustos 1989’da onayladı. Umman, onay sürecinde yaptığı bildirimlerde kara sularındaki egemenlik haklarını vurgularken sözleşme kapsamındaki deniz geçişi hükümlerine ilişkin kendi hukuki yaklaşımını da ortaya koydu.

İran ise 1982 tarihli Deniz Hukuku Sözleşmesi’ni imzalamasına rağmen bugüne kadar onaylamadı. Birleşmiş Milletler kayıtlarında İran’ın 10 Aralık 1982 tarihli imzası bulunurken ratifikasyon kaydı yer almıyor. Bu durum, Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş rejiminin hukuki yorumlanmasında Tahran ile diğer ülkeler arasındaki temel görüş ayrılıklarından birini oluşturuyor.

Umman yönetimi ise Temmuz ayında yaptığı açıklamada, Hürmüz Boğazı’nda seyrüsefer özgürlüğünün yeniden sağlanması için tüm taraflarla çalışmayı sürdürdüğünü ve UNCLOS kapsamındaki yükümlülüklerine bağlı olduğunu bildirdi.

İran ve Umman arasında görüşmeler sürüyor

İran ile Umman, Hürmüz Boğazı’nın iki kıyı devleti olarak boğazdaki deniz trafiğinin gelecekte nasıl yönetileceğine ilişkin temaslarını sürdürüyor.

İki ülkenin 23 Haziran’da yayımladığı ortak açıklamada Hürmüz’ün uluslararası deniz taşımacılığı açısından güvenli ve açık bir su yolu olarak korunmasının hedeflendiği belirtildi. Taraflar, seyrüsefer yönetimi, gemilere sunulabilecek hizmetler ve bu hizmetlerin maliyetleri konusunda ortak çalışma yürütülmesi için dışişleri bakanlıkları arasında çalışma grubu oluşturulması konusunda anlaşmıştı.

Bununla birlikte İran ve Umman arasında Hürmüz’ün yönetimine ilişkin bütün ayrıntılarda uzlaşma sağlanmış değil. Umman’ın daha geniş bölgesel katılımı ve gönüllü hizmet ücretlerini içeren modeller üzerinde durduğu, İran’ın ise boğaz üzerindeki yönetim yetkisinin daha büyük bölümünün kendisinde olmasını istediği daha önce kamuoyuna yansımıştı.

Düzenleme henüz kanun değil

İran Meclisi Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonunda 3. maddenin kabul edilmesi, düzenlemenin yürürlüğe girdiği anlamına gelmiyor.

Tasarıdaki maddelerin komisyon çalışmalarının tamamlanmasının ardından İran Meclisi Genel Kurulunda görüşülerek kabul edilmesi gerekiyor. Meclisten geçen düzenlemeler daha sonra Anayasayı Koruyucular Konseyine gönderiliyor.

İran Anayasası’nın 94. maddesine göre Meclis tarafından kabul edilen yasalar, İslami ölçütlere ve anayasaya uygunluk bakımından Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından inceleniyor. Konsey düzenlemeyi uygun bulmazsa yeniden görüşülmek üzere Meclise gönderebiliyor.

Bu nedenle Hürmüz Boğazı’ndan geçen gemilerden hizmet ücreti alınmasına ilişkin uygulamanın kapsamı, hangi gemilerin ödeme yapacağı, ücretlerin miktarı ve tahsilat yönteminin nasıl işleyeceği yasama süreci tamamlandıktan sonra kesinlik kazanacak.

Düzenlemenin yasalaşması halinde Hürmüz Boğazı’ndaki gemi trafiğine yönelik yeni mali yükümlülükler, yalnızca İran ve bölge ülkeleri açısından değil, küresel enerji ve deniz taşımacılığı şirketleri açısından da önemli sonuçlar doğurabilecek.